Türkiye'de Fizyolojinin Gelişimi *​

Türkiye'de fizyolojinin gelişimi, bağımsız araştırma enstitülerinin eksikliği nedeniyle tıp eğitimindeki ilerlemelere paralel bir seyir izlemiştir. Modern fizyoloji eğitimi süreci, 1827'de kurulan Tıphane-i Âmire'den başlayarak 1933 Üniversite Reformu'na kadar uzanan geniş bir dönemi kapsar.

1. Başlangıç ve Çeviri Dönemi (1827-1876)

• İlk Adımlar: Modern fizyoloji eğitiminin temelleri, Hekimbaşı Mustafa Behçet Efendi ve Şânizâde Mehmet Ataullah Efendi'nin İtalyancadan yaptıkları çevirilerle atılmıştır. Mustafa Behçet Efendi'nin Tercüme-i Fisioloci adlı eseri, fizyoloji adını taşıyan ilk Türkçe tıp kitabıdır.
• Tıphane-i Âmire: Okulda fizyoloji derslerine dair ilk kayıt 1834 yılına, Müderris Osman Saib Efendi'nin atanmasına dayanır. Bu dönemde eğitim, Fransızca kitapların tercümesi üzerinden yürütülmüştür.
• Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane: 1839'da kurulan bu okulda eğitim dili Fransızca olup fizyoloji dersleri anatomiden cerrahiye kadar pek çok farklı branşın hocası tarafından birlikte yürütülmüştür. 1873'te Şemsi Bey sadece fizyoloji dersi veren ilk muallim olmuştur.
• İlk Türkçe Ders Kitabı: Kâtipzâde Mehmet Nuri Birgivî, Prof. Dr. Jules Béclard'ın eserini Menâfi'ül-aza Fisioloci adıyla 1873-1874 yıllarında Türkçeye kazandırarak tıp eğitiminin Türkçeleşmesine büyük katkı sağlamıştır.
  
  2. Deneysel Fizyolojiye Geçiş: Şakir Paşa Dönemi

• Modern Yaklaşım: Dr. Claude Bernard'ın yanında yetişen Şakir Paşa, 1876'da İstanbul'a dönerek deneysel fizyolojinin esaslarını Türkiye'ye getirmiştir.
• İlk Laboratuvar: Şakir Paşa, kısıtlı imkânlarla ve kendi parasıyla aldığı aletlerle Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane'de küçük bir oda içerisinde ilk deneysel fizyoloji derslerini başlatmıştır.
• Literatüre Katkı: Akciğer yüzey genişliğinin yaşla ilişkisini saptadığı araştırması, "Şakir Paşa Solunum Katsayısı" (Coefficient respiratoire de Chakir Pacha) adıyla uluslararası fizyoloji literatürüne girmiştir.
  
  3. Akademik Kurumsallaşma: Kemal Cenap Berksoy Dönemi

• Eğitim ve Araştırma: Şakir Paşa'nın asistanı olan Kemal Cenap Berksoy, deneysel fizyolojiyi sadece bir ders değil, aynı zamanda bir araştırma dalı olarak kurumsallaştırmıştır.
• Laboratuvarın Gelişimi: Haydarpaşa'daki Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane binasında laboratuvar imkânlarını genişletmiş, 1919'da Fizyoloji Laboratuvarı Rehberi'ni yayımlayarak öğrencilere bizzat deney yaptıran ilk hoca olmuştur.
• Bilimsel Başarılar: Sindirim fizyolojisi üzerine yaptığı çalışmalarla tanınan Berksoy, onikiparmak bağırsağındaki salgıların etkisini saptamış ve 1932 yılında Nobel Fizyoloji ve Tıp Ödülü'ne aday gösterilmiştir.
  
  4. Şam ve Beyrut'taki Gelişim (1903-1919)

• Şam Mekteb-i Tıbbiye-i Mülkiyesi: 1903 yılında kurulan bu okulda fizyoloji eğitimi, 1905 yılında Paris Tıp Fakültesi mezunu Dr. Mahmut Bey'in atanmasıyla başlamıştır.
• Laboratuvar Kurulumu: Dr. Mahmut Bey, modern bir fizyoloji laboratuvarı kurmak için Avrupa'dan gerekli aletleri getirtmiş ve öğrencilere deneysel eğitim vermiştir.
• Beyrut Dönemi: Birinci Dünya Savaşı sırasında Şam'daki okul Beyrut'a nakledilmiş ve "Beyrut Osmanlı Tıbbiyesi" adını almıştır. Bu süreçte Dr. Mahmut Bey, zor şartlar altında dahi fizyoloji eğitimini ve laboratuvar çalışmalarını sürdürmüştür.
  
  5. 1933 Reformuna Giden Süreç ve Kurumsallaşma

• Dârülfünun Dönemi (1909-1933): Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane ve Mülkiye-i Tıbbiye birleşerek İstanbul Darülfünunu Tıp Fakültesi'ni oluşturduğunda, fizyoloji eğitimi Haydarpaşa'daki modern binaya taşınmıştır.
• Sadi Irmak ve Yeni Nesil: Kemal Cenap Bey'in yanında yetişen Sadi Irmak gibi isimler, fizyolojiyi biyolojik ve kimyasal temelleriyle daha derinlemesine incelemeye başlamışlardır. Sadi Irmak, özellikle spor fizyolojisi ve çalışma fizyolojisi gibi uygulamalı alanlara öncülük etmiştir.
• 1933 Üniversite Reformu: Bu tarih, Türkiye'de modern akademik yapının dönüm noktasıdır. Reform ile birlikte:
• İki Ayrı Enstitü: Tıp Fakültesi bünyesinde "Beşerî Fizyoloji Enstitüsü" (Kemal Cenap Berksoy yönetiminde) ve "Genel Fizyoloji Enstitüsü" (Hans Winterstein yönetiminde) kurulmuştur.
• Uluslararası Etki: Almanya'dan gelen Prof. Dr. Hans Winterstein, Türk fizyolojisine modern araştırma tekniklerini ve uluslararası standartlarda makale yazma geleneğini aşılamıştır.
  
  Özetle, Türkiye'de fizyoloji; 19. yüzyılın başlarında çeviri temelli ve teorik bir tıp dersi olarak başlayan yolculuğunu, Şakir Paşa ve Kemal Cenap Berksoy gibi öncü bilim insanlarının çabalarıyla deneysel, laboratuvar temelli bir bilim dalına dönüştürmüştür. Tıphane'den Dârülfünun'a ve 1933 Üniversite Reformu'na uzanan bu süreç, fizyolojinin tıp eğitiminin sınırlarını aşarak bağımsız bir araştırma disiplini haline gelişinin simgesidir. Bugün fizyoloji kürsüleri, bilimsel merakı, üretkenliği ve evrensel standartlara bağlılığı esas alan bu güçlü tarihsel birikimin üzerine yükselmektedir.
  
   
  
  *Bu bölümün hazırlanmasında, üniversitemizin Tıp Fakültesi Tıp Tarihi ve Etik Anabilim Dalı öğretim üyelerinden Nuran Yıldırım'ın Physiology in Istanbul Faculty of Medicine from Tıphane-i Âmire to Dârülfünun, 1827-1933 başlıklı çalışmasından yararlanılmıştır.